Davranış nedir?

Davranışı anlamak ve değiştirmek için iki temel bilgiye ihtiyacımız var: 1) davranışın ortağa çıktığı koşullar ve 2) davranış sonucunda elde edilenler.

Yapmayı seçtiğimiz her şey davranıştır.

Her davranışımız için, pratik açıdan iki önemli özellik var:

1) Bu davranışı hangi ortamda, hangi koşullarda, ne yaşadığımda yapıyorum?
2) Bu davranışı yaptığımda ne elde ediyorum?

Her iki soruya da olabildiğince net şekilde yanıt vermek iyi olur.

abc

Yapmak istemediğimiz ancak kendimizi yapmaktan alıkoyamadığımız bir davranışa odaklanalım, mesela sigara içmek.

Bu davranış için (A) nedir, bunları belirleyelim, örnek: sinirlendiğim zamanlar.
Davranış nedir? Sigara yakmak.
Sonucunda elde ettiğim şey nedir? Öfkemin hafiflemesi. (C)

Bu A-B-C yaşantısı, insan tarafından yaşantısal olarak öğrenilir. Bu tür bir davranışsal öğrenme, otomatikleşme eğilimindedir ve bir süre sonra adeta kişinin kendi seçimi, kendi tercihi olmaktan çıkar. Başka bir zaman için başka bir işlevsel davranış analizi yapalım:

(A) canımın sigara istemesi, gergin olmam, sigara içince rahatlayacağımı düşünmem
(B) Sigara yakmak
(C) canımın sigara istemesinin geçmesi, gerginliğimin azalması, düşüncemin onaylanması

Bu davranış öncesinde başka bazı düşünceler de cılız bir şekilde “içmemeliyim, sigara bana zararlı, kanser olabilirim vb.” şeklinde konuşmaktadır ancak yukarıda (A) bölmesindeki düşüncelerin davranış üzerindeki kontrolü çok daha güçlüdür. (A) bölmesine, davranış üzerinde kontrolü olabilecek yeni şeyler eklemek iyi bir fikir olabilir. Örnek olarak, “10 dakika boyunca yalnızca sağlığım için iyi olan şeyleri yapma ve bunu sıkıntı yaşasam da sürdürme” düşüncesi, (A) bölmesine eklenebilir. Davranışın kontrolünü “sigara içince rahatlarım” düşüncesinden alıp,  eğer bu düşünceye verirsem, 10 dakika boyunca sigara içmek yerine sağlığım için işe yarayan bir şey yapabilirim. Yürümek gibi, koşmak gibi, eski bir arkadaşımı aramak (bu da ruh sağlığı için iyidir!) gibi…

10 dakika boyunca davranışımın kontrolünü bu yeni düşünceye vermeyi başaramayacağımı varsayalım. Bunu 5 dakika boyunca yapabilir miyim? Hayır mı? Peki 1 dakika boyunca yapabilir miyim?

Süreler size anlamsız derecede kısa görünebilir. Ancak unutmayalım ki zaman, “şimdi”lerin uç uca eklenmesinden oluşur. Bunun anlamı, 10 dakikalık sağlıklı eylemlerime 10 dakika daha ekleyebilmemin mümkün olmasıdır. İnsan, böyle bakınca hiçbir zaman “sigarayı bırakmış” olmaz. 24 gün, 6 saat, 14 dakika, 3 saniyedir sigara içmek yerine sağlıklı şeyler yapıyor olur. Sigarayı 24 gün boyunca bırakmak çok zordur, ancak 10 dakika boyunca sigara içmek yerine kendi değer verdiğim sağlıklı bir şeyi yapmak imkansız değildir. 10 dakikanın bitiminde yapmam gereken, bunu tekrarlamaktır.

10 dakika yöntemi, değer verdiğim herhangi bir kavramı hayatıma uygularken de geçerlidir. 10 dakika boyunca çevremdekilere “öfkelensem de” iyi davranmak, 10 dakika boyunca “zihnim başka şeyler söylese de” ya da “içimden gelmese de” yapmayı uygun gördüğüm şeyleri yapmak vb.

Bu teknik, sıkıntıyı geçirmek yerine sıkıntı ile birlikte olma ve değer verdiğim şeylere ulaşırken sıkıntı yaşamaya gönüllü olmayı gerektirir.

 

Davranış A ve C bulma egzersizi
Herhangi bir davranışınızı düşünün. Bu davranış hangi koşullarda (A) ortaya çıkıyor? Düşüncelerinizi, duygularınızı da (A) bölümüne yazın. (B) ne yapıyorsunuz? Sonuçta -KISA VADEDE- ne elde ediyorsunuz? (C) A bölümündeki duygu ve düşünceler nasıl değişiyor?
Değer verdiğim şeyler

Değer verdiğim şeyler

Farkındalık ve anda olma

Farkındalık ve anda olma